Tujetsch ei ina cuntrada sacrala

Dapi 1205 dat ei ina baselgia en nossa val, il sanctuari da vallada, la baselgia en honur da s.Vigeli a Sedrun. Culs tschentaners suondan las autras baselgias e capluttas. Oz enriheschan suandonts sanctuaris nossa val e cuntrada: 

Sedrun baselgia s.Vigeli
Liug Dedicaziun Onn da construcziun
  Baselgias e capluttas  
Sedrun Baselgia parochiala en honur da s.Vigeli 1205, 1691
Rueras Baselgia en honur da s.Giachen 1491, 1730
Tschamut Caplutta da s.Clau, 16avel tschentaner
Camischolas Caplutta da s.Onna 16avel tschentaner
Cavorgia Caplutta da s.Leci 1609
Zarcuns Caplutta da Nossadunna 1622
Selva Caplutta da s.Gion e s.Valentin e Nossadunna 1630
Surrein Caplutta en honur da s.Antoni 1679
S.Brida Caplutta en honur da s.Brida 1736
Bugnei Caplutta da s.Giusep 1744
Giuv Caplutta da s.Bistgaun 17avel tschentaner
Sut Crestas Caplutta en honur da Nossadunna digl agid 1852
     
  Sontgets  
Sedrun Sontget dils Gedius 1837
Cavorgia Sontget da Nossadunna 18avel
Surrein

Sontget da s. Antoni

1947

La historia dalla pleiv
Cun la colonisaziun dalla val entscheiva era il basegns per la tgira dil beinstar spirtal dil habitonts. La claustra sco possessura dil terren, ha secapescha era giu sias obligaziuns en quei grau e procurau per quei agid e sustegn. El decuors dils tschentaners, 9avel e 10avel, ein ils emprems colonists secasai ella val. Gl'emprem forsa mo per temps da stad sco pasturs dallas muntaneras en da Mustér e contuorn, pli tard ein els secasai per propi ella val. La necessitad d'ina pastoraziun ei stada dada. Igl onn 1205 vegn la baselgia da sogn Vigeli a Sedrun consecrada. Forsa ei quella la successura d'ina pli pintga, d'ina caplutta, ch'era vegnida eregida tschentaners avon. En scadin cass ei la baselgia vegnida eregida sco baselgia dalla val. Quei semuossa ella posiziun dalla baselgia, buca el center dil vitg, mobein agl ur ed il santeri ch'ei adina staus, entochen oz, quel per l'entira pleiv.
ll secund sanctuari eregius en nossa val exista oz buca pli ed ei enconuschents mo entras in document da 1368. Il document che tracta il dretg d'aua per Flurin Sura e Flurin Sut plaida suandontamein: "... vischins da Camischolas sura, da saver e confessein aviartamein cun questa brev ton per nus, sco per nos artavels vegnentsuent er, qualmein nus havein giu dispeta cun ils undreivels vischins da Florin Sut e Florin Sura, ils quals han funs enta Florin Sura vid il dutg u flum che cuora dadora la baselgia giu, davart l'aua che vegn giu la Val da Londadusa." Il document plaida schizun d'ina baselgia. Il sanctuari ei svanius, il pertgei e daco ei buca enconuschent.
El 15avel tschentaner ei ina bova enconuschneta ch'ei vegnida giu da Londadusa. Ha quella destruiu il sanctuari, ni ha quella sfurzau da far giu ella? El 15avel tschentaner retscheiva Rueras siu emprem sanctuari e quei igl onn 1491. Ils 4 da december da quei onn ha igl uestg da Cuera benediu la baselgia cun treis altars, igl altar principal en honur da Nossadunna, sogn Giachen e sogn Cristoffel.
FossaEi suonda l'erecziun da dus sanctuaris ella val. Tschmut obtegn siu sanctuari sco hospezi sin via sul Cuolm d'Ursera. La caplutta vegn dedicada a Sontgaclau ed enrihida cun in bellezia plantschiu sura ella nav e maletgs murals. Camischolas ei il vitg dils beinstonts, schai il vitg gie en in liug preferiu pil puresser cun bellezia praus, pastiras da casa, mises ed alps ella vischinonza. Cheu succeda l'erecziun dalla caplutta da Sontg'Onna. Dalla rihezia dalla caplutta plaidan documents vegls, igl altar gotic da 1517 ed ils maletgs murals.
Il 17avel tschentaner ei igl onn da naschientscha da nossa val en ina vallada sacrala. Suandontas capluttas vegnan construidas: igl onn 1609 a Cavorgia la caplutta da Sogn Leci; igl onn 1622 la caplutta da Nossadunna a Zarcuns; igl onn 1630 a Selva la caplutta en honur da s. Gion evangelist, s. Paul e s. Valentin; entuorn igl onn 1650 la caplutta da Giuv dedicada a Sogn Bistgaun ed igl onn 1679 la caplutta en honur da Sogn Antoni a Foppas/Surrein. Tier l'erecziun da quellas tschun capluttas vegn aunc la nova erecziun dalla baselgia da Sogn Vigeli a Sedrun igl onn 1691.
Ils dus restonts sanctuaris ch'ein aunc oz ella val vegnan construi el decuors dil 18avel tschentaner. Igl onn 1738 vegn la caplutta da sontga Brida eregida e sco davosa caplutta vegn quella da Bugnei eregida en honur da Sogn Giusep igl onn 1744.
Igl onn 1852 vegn, en connex cun la dislocaziun da Selva a Sutcrestas, la caplutta da Marihelf eregida. Ella vegn disfatga igl onn 1968.
La cuntrada sacrala dalla val dumbra oz ses endisch edifecis sacrals, da quei treis baselgias ed otg capluttas. Ina reha raccolta da cultura sacrala da nos antenats. Davos l'erecziun da tons sanctuaris schai ina nundetga cardientscha ed in nundetg engaschi dalla populaziun dalla val. La luschezia dils vischins da mintga vitg ni uclaun fuva il posseder ina caplutta. Tochen viaden ella mesadad dil 20avel tschenatner ei mintga vischinadi staus responsabels pil manteniment da lur sanctuari.
Tochen igl onn 1973 han vischnaunca burgheis a e politica e pleiv formau ina cuminonza e sligiau ils problems communablamein. Cun ils 17 d'uost 1973 vegn quella cuminonza separada cun la fundaziun dalla pleiv da Tujetsch e l'elecziun dall'emprema suprastonza da pleiv.
Las caplanias dalla val vegnan fundadas per levgiar la lavur dil plevon e per l'instrucziun dils affons, la scola. Il vischinadi da Rueras survegn cun igl onn 1643 la lubientscha da caplania ed igl emprem caplon lavura naven digl onn 1645. Selva sco liug allontanau dalla baselgia parochiala e dil plevon obtegn igl onn 1664 lur caplon. A Sedrun segida il plevon cun primissaris sco gidonters ella pastoraziun e scola. Pil pli schischeva l'instrucziun dils affons e carschi sin las schuialas dil plevon. Cun 1749 vegn la caplania Sedrun fundada ed il caplon ha oravontut l'obligaziun d'instrucziun e scolaziun dils affons ella religiun catolica sco era l'instrucziun en quen e leger.
Las grondas midadas ella pleiv succedan el decuors dil 20avel tschentaner. Cun 1965 vegn la caplania da Sedrun sligiada si. Dapi 1968 ha Selva negin caplon pli e la pastoraziun succeda da Rueras anora. Rueras piarda siu caplon igl onn 1993. Dapi quei onn ei in sulet plevon responsabels per la pastoraziun dalla Pleiv da Tujetsch. Ella administraziun vegn el sustenius dapi 1999 d'ina administratura.

SVigeli parochiala 

Baselgia parochiala, baselgia dalla val, baghegiada 1691 (secunda baselgia) agl ur dil vitg da Sedrun. Seniester, bein veseivla, la scola per quels dado il Dutg Grond (Cavorgia, atgna scola), baghegiada 1886. Davontier duas dallas numerusas muschnas el Prau da Vitg/Plauns Sedrun.

 

 

Historia da Tujetsch sa era fascinar Tei!

0270
CuviartaAmerica

Historia dall’emigraziun tuatschina ell’America: Na, na, anora mass ju per de biè bétga plé. - cumpariu 2011 pdfAmerica

mp3AmericaTujetschL'emigraziun ell'America", emissiun d'Esther Berther ella Marella dil RR. Emissiun da Radioscola 1966 sur dall'emigraziun americana dad A.Maissen
Giuv Film
1816/17 - igl onn senza sulegl ed igl onn dalla fom. Mira: A la sumbriva dal tambora

Contact

Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!

historia-back-03.jpg